ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪੰਚਕਰਮ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਕਿਵੇਂ ਚੁਣੀਏ

ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਥੈਰੇਪੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਚਕਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਪੰਜ ਕਰਮ”, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ (ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼, ਯਾਨੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਊਰਜਾਵਾਂ) ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਧਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ “ਡਿਟੌਕਸ” ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵਿਕਦਾ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਸਹੀ ਪੰਚਕਰਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿੰਨਾ ਸੋਚਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੋਣ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ), ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਮਨ

ਦਵਾਈ ਦੇ ਕੇ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਕਰੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਰੇਚਨ

ਜੁਲਾਬ ਨਾਲ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਸਵੇਰੇ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬਸਤੀ

ਦਵਾਈ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਜਾਂ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਕਾੜ੍ਹੇ ਦਾ ਐਨੀਮਾ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕੋਰਸ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਸਯ

ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਜਾਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਾਉਣਾ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।

ਰਕਤਮੋਕਸ਼ਣ

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਖੂਨ ਕੱਢਣਾ। ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਚਕਰਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਓਨੇ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

1. ਤਿਆਰੀ (ਪੂਰਵਕਰਮ)। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਵਾਈ ਵਾਲਾ ਘਿਓ ਜਾਂ ਤੇਲ ਪੀਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਰੋਜ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇਲ ਮਾਲਿਸ਼ (ਅਭਿਅੰਗ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਵਾਲੇ ਬਕਸੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਲੱਗਣਾ, ਨੀਂਦ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜੀਅ ਕੱਚਾ ਹੋਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।
2. ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮ)। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਡਾਕਟਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਰਾਮ ਦੇ ਦਿਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਵੇਰੇ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ (ਪਸ਼ਚਾਤ ਕਰਮ)। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਾਜ਼ਮੇ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਖਾਣਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪਤਲਾ ਦਲੀਆ (ਪੇਯਾ), ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਦਲੀਆ (ਵਿਲੇਪੀ), ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦਾ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ, ਧੁੱਪ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਚਣ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਸੌਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੇਂਦਰ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਦੇ 76 ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 52 ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਚਕਰਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੱਸੀ ਹੈ: 3 ਤੋਂ 56 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇਹ 14 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੇ “ਪੰਚਕਰਮ ਪੈਕੇਜਾਂ” ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੁੱਛ ਲਓ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

• 7 ਰਾਤਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ: ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਪੰਚਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥੈਰੇਪੀਆਂ (ਮਾਲਿਸ਼, ਭਾਫ਼, ਸ਼ਿਰੋਧਾਰਾ)।
• 14 ਰਾਤਾਂ: ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੰਨੇ ਦਿਨ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਤਿਆਰੀ, ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਤਿੰਨੇ ਹੋ ਸਕਣ।
• 21 ਤੋਂ 28 ਰਾਤਾਂ: ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਡਾਕਟਰ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਪੰਚਕਰਮ ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਰਲ, ਕਰਨਾਟਕ ਜਾਂ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਡਾਕਟਰ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪੰਚਕਰਮ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਡਾਕਟਰ ਇਸ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਇਸ ਦੀ ਸਹੀ ਯੋਗਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

• ਯੋਗਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ। ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੌਣ ਦੇਖੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕੀ ਹੈ: ਘੱਟੋ-ਘੱਟ BAMS (ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਡਿਗਰੀ), ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਨਾਲ MD (ਆਯੁਰਵੇਦ)। ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (NCISM) ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਪੂਰੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਸਿਰਫ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਹੀਂ। ਵਧੀਆ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।
• ਮਾਨਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਆਯੁਰਵੇਦ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ NABH (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬੋਰਡ) ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਰਿਜ਼ੌਰਟ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਹਸਪਤਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਵਧੇਰੇ ਸਾਦੇ, ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਜ਼ੌਰਟ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ, ਪੂਲ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਸਜਾਵਟ ਨਾਲੋਂ ਡਾਕਟਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਔਰਤ, ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਮਰਦ ਥੈਰੇਪਿਸਟ। ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਲਿਖਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਲਓ।

ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਿਟਰੀਟ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਾਡੀ ਰਿਟਰੀਟ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਾਲੀ ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਦੇਖੋ।

1. ਡਾਕਟਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਦੇਖਣਗੇ?
2. ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇਖੋਗੇ?
3. ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸੁਝਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ?
4. ਕੀ ਮੇਰੀਆਂ ਰੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ? (ਜਵਾਬ ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਡਾਕਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨਾ ਕਰੇ।)
5. ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਕਿੱਥੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਲਾਇਸੈਂਸ ਹੈ?
6. ਇਸ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ: ਕਮਰਾ, ਖਾਣਾ, ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਥੈਰੇਪੀਆਂ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸ?
7. ਜੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀ ਤਬੀਅਤ ਖਰਾਬ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਕੰਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਐਂਡ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਵ ਹੈਲਥ (NCCIH) ਮੁਤਾਬਕ, ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਾ (ਲੈੱਡ), ਪਾਰਾ ਜਾਂ ਆਰਸੈਨਿਕ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਖਾਣ ਜਾਂ ਪੀਣ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੇਬਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ।

ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ ਜੋ ਪੱਕੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਕਹੇ ਕਿ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਕੀ ਦਵਾਈਆਂ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹੇ। ਚੰਗਾ ਡਾਕਟਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀਏ, ਕੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਤ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।