RetreatAdvisorsRetreatAdvisors

ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ · 9 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਟਰੀਟ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਟਰੀਟ ’ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਦੇ 265 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ (ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਜਾਂਚੀਆਂ ਗਈਆਂ)। ਥਾਂ, ਰਿਟਰੀਟ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਮਤਾਂ, ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਜਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈਏ।

ਲੇਖਕ: RetreatAdvisors ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ · ਅੱਪਡੇਟ: ਅਕਤੂਬਰ 2026

ਅੰਕੜੇ ਸਾਡੀਆਂ ਲਿਸਟਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਨ (ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ)।

ਕੱਚ ਦੇ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹਰਬਲ ਚਾਹ
Photo: Lisa Hobbs, Unsplash

ਝਟਪਟ ਜਵਾਬ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਟਰੀਟ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਫ਼ਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਤੱਕ। ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਦੇ 265 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 97 ਮੁਫ਼ਤ ਹਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 105 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਨੇ ਕਮਰੇ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਅਨ (ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਕੀਮਤ) ਲਗਭਗ ₹5,300 ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ₹1,500 ਤੋਂ ₹9,800 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਕੀਮਤਾਂ ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂਚੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਰਿਟਰੀਟ ਵੀ ਹਨ?
ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਦੇ 265 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 97 ਮੁਫ਼ਤ ਹਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 77 ਵਿਪਾਸਨਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਆਸ਼ਰਮ ਅਕਸਰ ਸਾਦੇ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਬਦਲੇ ਬੱਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਿਟਰੀਟ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਿਟਰੀਟ ਕਮਰੇ ਸਮੇਤ ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਅਨ ਲਗਭਗ ₹8,300 ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਹੈ (ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ₹5,800–₹13,100)। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੀਡੀਅਨ ਕੀਮਤ ’ਤੇ 7 ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਲਗਭਗ ₹58,400 ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਲਗਜ਼ਰੀ ਵੈੱਲਨੈੱਸ ਰਿਟਰੀਟ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 15 ਲਗਜ਼ਰੀ ਰਿਜ਼ੌਰਟ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਅਨ ਲਗਭਗ ₹46,900 ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਲਗਭਗ ₹15,000 ਤੋਂ ₹87,400 ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਪੰਨੇ ’ਤੇ
  1. ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢੇ
  2. ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
  3. ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਲਗਜ਼ਰੀ ਤੱਕ: ਥਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਖਰਚਾ
  4. ਯੋਗ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਜਾਂ ਧਿਆਨ: ਰਿਟਰੀਟ ਦੀ ਕਿਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਖਰਚਾ
  5. ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ
  6. ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ
  7. ਪੂਰੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਬਜਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈਏ
  8. ਖਰਚਾ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
  9. ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਖਤਰੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ

ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢੇ

ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਹਰ ਰਿਟਰੀਟ ਦੀ ਇੱਕ “ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤ” ਹੈ, ਨਾਲ ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਅੱਪਡੇਟ ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਈਟ ਅੱਪਡੇਟ ਹੋਣ ’ਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਲਿਸਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

  • ਅਸੀਂ ਕਮਰੇ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਂ ਕੋਰਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੱਢੀ ਹੈ; ਦੋ ਜਣਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
  • ਜੋ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕਮਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਖਰਚਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ’ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਮਰਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਖਰਚਾ ਅਕਸਰ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਜਿਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਫ਼ੀਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯੋਗ ਕੋਰਸ, ਜਿੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਦ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ), ਉਸ ਨੂੰ ਮੀਡੀਅਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਅੱਧੇ ਖਰਚੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਬਜਟ ਨਾ ਬਣਾ ਲਵੇ।
  • ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਗਿਣਿਆ ਹੈ, ਸਿਫ਼ਰ ਮੰਨ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਰ ਮੀਡੀਅਨ ਹੇਠਾਂ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦਾ।
  • ਸਾਰੇ ਅੰਕੜੇ ਨੇੜਲੇ ₹100 ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਹਨ: ਵਧੀਆ ਕਮਰਿਆਂ, ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲਈਆਂ ਥੈਰੇਪੀਆਂ ਲਈ ਵੱਧ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ

ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 105 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਨੇ ਕਮਰੇ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਅਨ ਲਗਭਗ ₹5,300 ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ₹1,500 ਤੋਂ ₹9,800 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਠਹਿਰਾਅ ਲਗਭਗ ₹100 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਲਗਭਗ ₹87,400 ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਤੋਂ।

ਕੀਮਤ ਦਾ ਦਾਇਰਾ (ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ)ਰਿਟਰੀਟ
₹3,000 ਤੋਂ ਘੱਟ162
₹3,000–10,00057
₹10,000–25,00033
₹25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ13
ਸਾਰੇ 265 ਰਿਟਰੀਟ, ਕੀਮਤ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਮੁਤਾਬਕ। ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੀਮਤਾਂ ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਜਾਂਚੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਲਗਜ਼ਰੀ ਤੱਕ: ਥਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਖਰਚਾ

ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ ਜਾਂ ਧਿਆਨ। ਰਿਟਰੀਟ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਤਰੀਕਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ: ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਅਨ ਲਗਭਗ ₹900 ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਦੇ 59 ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 17 ਮੁਫ਼ਤ ਹਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਰਿਜ਼ੌਰਟ ਹਨ।

ਰਿਟਰੀਟਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਦਾਨ ’ਤੇਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇਮੀਡੀਅਨ (ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ)ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ
ਆਸ਼ਰਮ591723₹900₹500–₹2,000
ਰਿਟਰੀਟ ਸੈਂਟਰ1558048₹3,700₹1,400–₹6,400
ਬੂਟੀਕ36027₹9,800₹6,800–₹15,700
ਲਗਜ਼ਰੀ1507₹46,900₹16,500–₹81,800
ਕਮਰੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ। “ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ” ਉਹ ਦਾਇਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ 50% ਕੀਮਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਕੀਮਤਾਂ ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਜਾਂਚੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਯੋਗ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਜਾਂ ਧਿਆਨ: ਰਿਟਰੀਟ ਦੀ ਕਿਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਖਰਚਾ

ਇੱਕ ਰਿਟਰੀਟ ਟੇਬਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਰੋਜ਼ ਯੋਗ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਿਜ਼ੌਰਟ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੌਨ ਵਾਲੇ ਰਿਟਰੀਟ ਸਸਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਪਾਸਨਾ ਕੇਂਦਰ ਮੁਫ਼ਤ ਹਨ।

ਰਿਟਰੀਟਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਦਾਨ ’ਤੇਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇਮੀਡੀਅਨ (ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ)ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ
ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਪੰਚਕਰਮ76048₹8,300₹5,800–₹13,100
ਯੋਗ77652₹4,500₹1,400–₹8,600
ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੌਨ1078612₹1,400₹900–₹2,000
ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ ਅਤੇ ਡਿਟੌਕਸ70043₹7,500₹2,100–₹13,400
ਵੀਕਐਂਡ ਲਈ (2 ਰਾਤਾਂ ਜਾਂ ਘੱਟ)851241₹5,000₹1,400–₹8,700
ਕਮਰੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ। ਕੀਮਤਾਂ ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ

ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਓਨਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕਿ ਥਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਰਿਜ਼ੌਰਟ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਿਜ਼ੌਰਟ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਪਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਪਾਸਨਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ।

ਰਿਟਰੀਟਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਦਾਨ ’ਤੇਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇਮੀਡੀਅਨ (ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ)ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ
ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਗਾ24711₹4,500₹2,600–₹11,900
ਹਿਮਾਲਿਆ27911₹3,800₹1,400–₹9,800
ਕੇਰਲ34316₹6,800₹5,300–₹12,100
ਬੈਂਗਲੁਰੂ, ਮੈਸੂਰ ਅਤੇ ਦੱਕਨ391215₹2,000₹800–₹12,400
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਔਰੋਵਿਲ20610₹900₹600–₹5,500
ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਨੇੜੇ291311₹2,000₹900–₹8,300
ਗੋਆ ਅਤੇ ਕੋਂਕਣ ਤੱਟ19013₹8,200₹6,000–₹11,100
ਦਿੱਲੀ ਨੇੜੇ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ361714₹2,300₹1,400–₹9,400
ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ37304₹1,300₹100–₹1,400
ਕਮਰੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ। ਕੀਮਤਾਂ ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ

ਉੱਪਰ ਗਿਣੀਆਂ 105 ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 85 ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, 58 ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ 40 ਵਿੱਚ ਥੈਰੇਪੀਆਂ। ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 114 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਨੇ ਕੀਮਤ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 17 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, 15 ਉੱਪਰੋਂ GST ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 82 ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਕਸਰ ਵੱਖਰੇ ਪੈਸੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ:

  • GST, ਜਦੋਂ ਰਿਟਰੀਟ ਟੈਕਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
  • ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲਈਆਂ ਥੈਰੇਪੀਆਂ।
  • ਇਕੱਲੇ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਕਮਰਾ (ਸਿੰਗਲ ਰੂਮ), ਜਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ’ਤੇ ਰੂਮ ਹੀਟਰ।
  • ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਜਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲਿਆਉਣਾ-ਛੱਡਣਾ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
  • ਕੱਪੜੇ ਧੁਆਈ, ਖਾਸ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਜਾਣਾ।

ਪੂਰੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਬਜਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈਏ

ਰਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪੂਰੇ ਬਿੱਲ ਦਾ ਬੱਸ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਖਰਚਾ, ਅਤੇ ਰਿਟਰੀਟ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੋੜੋ। ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਮੀਡੀਅਨ ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਕੁਝ ਮਿਸਾਲਾਂ:

  • ਲੰਮਾ ਵੀਕਐਂਡ: ਵੀਕਐਂਡ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਦੀ ਮੀਡੀਅਨ ਕੀਮਤ ₹5,000 ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਲਗਭਗ ₹15,000 ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੱਖਰਾ।
  • ਆਯੁਰਵੇਦ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ: ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3 ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਰੁਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੀਡੀਅਨ ਕੀਮਤ ’ਤੇ 7 ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਲਗਭਗ ₹58,400 ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
  • 10 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਿਪਾਸਨਾ ਕੋਰਸ: ਕੋਰਸ, ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਰਹਿਣਾ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ। ਬੱਸ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਬਜਟ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਜੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦਿਓ।

ਕੀਮਤਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਰਲ ਦੇ ਕਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਕੇਂਦਰ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਿਜ਼ੌਰਟ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰਿਟਰੀਟ ਦੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ ਨੋਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੇ ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਰੇ ਰਿਟਰੀਟ ਦੇਖੋ।

ਖਰਚਾ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

  1. ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਰਾ ਬਾਅਦ ਜਾਓ, ਜਦੋਂ ਭੀੜ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  2. ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਦਾਨ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ ਚੁਣੋ: ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
  3. ਜੇ ਰਿਟਰੀਟ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕਮਰਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ।
  4. ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਚੁਣੋ ਜਿੱਥੇ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਡਰਾਈਵ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ; ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਰਿਟਰੀਟ ਦੇਖੋ।
  5. ਓਨੇ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਬੁਕਿੰਗ ਕਰੋ ਜਿੰਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਪੈਕੇਜ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।

ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਖਤਰੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ

  • ਫ਼ੌਰਨ ਪੂਰੀ ਰਕਮ ਚੁਕਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਜਾਂ “ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਲਈ” ਵਾਲੇ ਆਫ਼ਰ।
  • ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਵਟਸਐਪ ’ਤੇ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਵੇਰਵਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
  • ਅਜਿਹੇ ਪੈਕੇਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਅਦੇ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਇਮਾਨਦਾਰ ਰਿਟਰੀਟ ਠਹਿਰਾਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ।
  • ਰਿਫ਼ੰਡ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਸਖਤ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਜੋ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਨਾ ਗਈਆਂ ਹੋਣ।

ਬੁਕਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ-ਕੀ ਪੁੱਛੀਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਡੀ ਗਾਈਡ ਰਿਟਰੀਟ ਕਿਵੇਂ ਚੁਣੀਏ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਆਮ ਸਵਾਲ

ਵਿਪਾਸਨਾ ਕੋਰਸ ਮੁਫ਼ਤ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਰਸ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਨਵੇਂ ਸਾਧਕ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਖਾਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਸਾਧਕ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ 10 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਕੀ ਰਿਟਰੀਟ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ GST ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਰਿਟਰੀਟ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 114 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਨੇ ਕੀਮਤ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 17 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ 15 ਉੱਪਰੋਂ GST ਜੋੜਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਿਟਰੀਟ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਕੀਮਤ ਨਾਲ “Taxes included” (ਟੈਕਸ ਸ਼ਾਮਲ) ਜਾਂ “Plus GST” (GST ਵੱਖਰਾ) ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ?

ਕਦੇ-ਕਦੇ। ਕੁਝ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕੀਮਤ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਕਿੰਨੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹਨ?

ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਈਟ ਅੱਪਡੇਟ ਹੋਣ ’ਤੇ ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਲਿਸਟਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬੁਕਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਟਰੀਟ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਕੀਮਤ ਜ਼ਰੂਰ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਓ।

ਜੋ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ

ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਅਸਲ ਜਵਾਬ, ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਨਹੀਂ।

ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ

ਅੱਗੇ ਦੇਖੋ

ਸਰੋਤ

  1. ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਦੇ 265 ਰਿਟਰੀਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ (ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਅੱਪਡੇਟ) · RetreatAdvisors ਦੀਆਂ ਲਿਸਟਿੰਗਾਂ
  2. Code of Discipline: how courses are funded (ਨਵੀਂ ਟੈਬ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ) · Dhamma.org
  3. Yoga Vacation rates (Indian and overseas guests) (ਨਵੀਂ ਟੈਬ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ) · Sivananda Yoga Vedanta Dhanwantari Ashram, Neyyar Dam

ਇਹ ਗਾਈਡ ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਸਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਰਿਟਰੀਟ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ, ਤਾਰੀਖਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਬੁਕਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਓ। ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਾ ਦਿਸਿਆ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ

ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਈਡਾਂ

ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ

ਕੋਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ, ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ

ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 1 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ: ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ, ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀਜ਼ਨ ਵਾਲੇ ਰਿਟਰੀਟ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੰਮੇ ਵੀਕਐਂਡ। ਇਹ ਈਮੇਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੈਪ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।