पंचकर्म म्हणजे काय: त्यात काय होते, किती दिवस लागतात, केंद्र कसे निवडायचे

आयुर्वेदातील थेरपी प्रोग्रामपैकी पंचकर्म हा सर्वात सखोल प्रोग्राम मानला जातो. नावाचा अर्थ आहे “पाच कर्मे”, कारण शास्त्रीय ग्रंथांमध्ये त्याच्या पाच मुख्य प्रक्रिया सांगितल्या आहेत. आयुर्वेदाच्या सिद्धांतानुसार या प्रक्रिया वाढलेले दोष (वात, पित्त आणि कफ, म्हणजे शरीराचे कार्य चालवणाऱ्या तीन ऊर्जा) बाहेर काढतात, जेणेकरून शरीर पुन्हा संतुलनात येईल. पंचकर्म अनेकदा “डिटॉक्स” म्हणून विकले जाते, पण या शब्दातून योग्य प्रोग्राम किती नियोजनबद्ध असतो आणि त्यावर डॉक्टरांची किती बारकाईने देखरेख असते, हे कळत नाही.

पाचपैकी तुम्हाला कोणत्या प्रक्रिया करायच्या, हे डॉक्टर ठरवतात. फार कमी लोकांना पाचही प्रक्रिया केल्या जातात. ही निवड तुमची प्रकृती (शरीराची मूळ ठेवण आणि स्वभाव), तुमची सध्याची अवस्था, ऋतू आणि तुमच्या आरोग्याचा पूर्वेतिहास यांवर अवलंबून असते.

वमन

पूर्वतयारीनंतर औषध देऊन उलटी करवणे. ठरावीक स्थितींमध्येच सुचवले जाते, आणि फक्त डॉक्टरांच्या बारकाईच्या देखरेखीखाली केले जाते.

विरेचन

सकाळी दिले जाणारे वनौषधींचे जुलाबाचे औषध, आणि त्यानंतर दिवसभर खोलीजवळच विश्रांती.

बस्ती

औषधी तेलाचा किंवा वनौषधींच्या काढ्याचा एनिमा. बहुधा आठवडाभर किंवा त्याहून जास्त दिवस, एका कोर्सप्रमाणे दिला जातो.

नस्य

नाकातून औषधी तेल किंवा थेंब देणे, साधारणपणे डोके आणि चेहऱ्याच्या मालिशनंतर आणि वाफ दिल्यानंतर.

रक्तमोक्षण

शरीरातून थोडेसे रक्त काढणे. रिट्रीटमध्ये हे क्वचितच केले जाते.

पंचकर्म प्रोग्राम म्हणजे फक्त पाच प्रक्रिया नव्हेत. त्यांच्या आधीचे आणि नंतरचे दिवसही तितकेच महत्त्वाचे असतात, म्हणूनच यासाठी काही दिवस नव्हे, तर काही आठवडे लागतात.

1. पूर्वतयारी (पूर्वकर्म). काही दिवस तुम्हाला औषधी तूप किंवा तेल प्यायला दिले जाते, आणि त्याचे प्रमाण रोज थोडे वाढवले जाते. सोबत रोज तेल-मालिश (अभ्यंग) होते आणि वनौषधींच्या वाफेच्या पेटीत बसून स्वेदन केले जाते. या दिवसांत अंग जड वाटणे, झोप येणे आणि थोडी मळमळ होणे सामान्य आहे.
2. मुख्य प्रक्रिया (प्रधान कर्म). तुमच्यासाठी निवडलेल्या प्रक्रियांचे दिवस डॉक्टर ठरवतात आणि त्यांच्या आधी-नंतर विश्रांतीचे दिवस ठेवतात. काही प्रक्रिया सकाळी उपाशीपोटी होतात; त्यानंतर तुम्हाला खोलीजवळच राहावे लागते.
3. नंतरची काळजी (पश्चात्कर्म). या काळात तुमची पचनशक्ती नाजूक मानली जाते, त्यामुळे जेवण टप्प्याटप्प्याने पूर्वपदावर आणले जाते: आधी भाताची पातळ पेज, मग थोडी दाट पेज, आणि मग काही दिवसांत साधे शिजवलेले जेवण. तुम्हाला विश्रांती घेण्याचा, ऊन, थंड पाणी आणि श्रमाची कामे टाळण्याचा आणि लवकर झोपण्याचा सल्ला दिला जातो.

बहुतेक केंद्रे डॉक्टरांच्या पहिल्या तपासणीनंतरच तुमचा प्रोग्राम किती दिवसांचा असेल ते ठरवतात. आमच्या यादीतील 76 आयुर्वेद रिट्रीटपैकी 52 ठिकाणी पंचकर्म प्रोग्रामचा कालावधी दिलेला आहे: 3 ते 56 दिवस, आणि सर्वात सामान्य सुरुवातीचा कालावधी 14 दिवसांचा आहे. आठवडाभराच्या किंवा त्याहून कमी दिवसांच्या “पंचकर्म पॅकेज”मध्ये साधारणपणे फक्त पूर्वतयारी आणि एक-दोन प्रक्रिया असतात; त्यात नेमके काय समाविष्ट आहे, ते विचारून घ्या.

• 7 रात्री किंवा त्याहून कमी: साधारणपणे पूर्ण पंचकर्म नव्हे, तर ताजेतवाने करणाऱ्या थेरपी (मालिश, वाफ, शिरोधारा).
• 14 रात्री: पूर्वतयारी, मुख्य प्रक्रिया आणि नंतरची काळजी असलेल्या शास्त्रीय प्रोग्रामसाठी साधारण किमान इतका काळ ठेवला जातो.
• 21 ते 28 रात्री: पहिल्यांदा पूर्ण कोर्स करणाऱ्यांना अनेक डॉक्टर इतका काळ सुचवतात, विशेषतः दीर्घकाळ चाललेल्या तक्रारींसाठी.

प्रत्येक केंद्राने जाहीर केलेल्या प्रोग्रामच्या कालावधीसह सर्व केंद्रे भारतातील आयुर्वेद आणि पंचकर्म रिट्रीट या पानावर पाहा, किंवा फक्त केरळ, कर्नाटक किंवा उत्तराखंड येथील केंद्रे पाहा.

सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे डॉक्टर. आयुर्वेदात पंचकर्म हा वैद्यकीय प्रोग्राम आहे, आणि त्याचे नियोजन करणारी व्यक्ती त्यासाठी पात्र असायला हवी.

• पात्र आयुर्वेदिक डॉक्टर. तुमची तपासणी कोण करणार आणि त्यांची पात्रता काय, ते विचारा: किमान BAMS (साडेपाच वर्षांची पदवी), आणि अनेकदा सोबत MD (आयुर्वेद). आयुर्वेदिक डॉक्टर राष्ट्रीय भारतीय चिकित्सा पद्धती आयोगाच्या (NCISM) अंतर्गत आपापल्या राज्याच्या मंडळाकडे नोंदणी करतात.
• मुक्कामभर डॉक्टरांशी भेटी, फक्त पोहोचल्याच्या दिवशी नव्हे. चांगल्या केंद्रात डॉक्टरांनी रोज तुमची विचारपूस करणे सामान्य आहे.
• मान्यता, जिथे असेल तिथे. काही आयुर्वेद रुग्णालयांना NABH (भारतातील रुग्णालयांना मान्यता देणारे मंडळ) कडून मान्यता मिळाली आहे, आणि अर्ज करणाऱ्या आयुर्वेद केंद्रांना केरळचा पर्यटन विभाग श्रेणी देतो.
• रुग्णालय की रिसॉर्ट. जिथे तुम्ही दाखल होऊन राहता अशी आयुर्वेद रुग्णालये अधिक साधी, स्वस्त आणि क्लिनिकसारखी असतात. रिसॉर्टमध्ये आराम, पूल आणि योग यांची भर पडते. दोन्ही चांगले असू शकतात; सजावटीपेक्षा डॉक्टर जास्त महत्त्वाचे.
• स्त्रियांसाठी स्त्री, पुरुषांसाठी पुरुष थेरपिस्ट. विश्वासार्ह केंद्रांमध्ये हाच नियम असतो. कुठे लिहिलेले नसेल तर विचारून घ्या.

आयुर्वेद रिट्रीट किती पैसे घेतात, हे त्यांनी जाहीर केलेल्या किमतींवरून आमच्या खर्चाच्या गाईडमध्ये दिले आहे.

1. डॉक्टर कोण आहेत, त्यांची पात्रता काय आहे, आणि ते मला किती वेळा भेटतील?
2. मी येण्यापूर्वी तुम्ही माझे रिपोर्ट आणि औषधे पाहाल का?
3. तुम्ही कोणत्या प्रक्रिया सुचवण्याची शक्यता आहे, आणि पूर्वतयारी व नंतरच्या काळजीचे किती दिवस यात समाविष्ट आहेत?
4. माझी रोजची औषधे चालू ठेवता येतील का? (उत्तर “हो” असायला हवे, जोपर्यंत तुमचे स्वतःचे डॉक्टर त्यात बदल करत नाहीत.)
5. आयुर्वेदिक औषधे कुठे बनतात, आणि बनवणाऱ्याकडे परवाना आहे का?
6. या किमतीत नेमके काय समाविष्ट आहे: खोली, जेवण, डॉक्टरांच्या भेटी, थेरपी, औषधे आणि कर?
7. प्रोग्रामदरम्यान माझी तब्येत बिघडली तर काय होईल?

अमेरिकेतील नॅशनल सेंटर फॉर कॉम्प्लिमेंटरी अँड इंटिग्रेटिव्ह हेल्थ (NCCIH) ही सरकारी आरोग्य संस्था सांगते की परदेशात विकल्या जाणाऱ्या काही आयुर्वेदिक औषधांमध्ये शिसे, पारा किंवा आर्सेनिक आढळले आहे. तुम्हाला घेण्यासाठी जे काही दिले जाईल, त्यात काय आहे ते विचारा, आणि त्याची लेबले जपून ठेवा.

जे केंद्र ठरलेल्या परिणामाचे वचन देते, प्रोग्राममुळे एखादा आजार निघून जाईल असे म्हणते, किंवा तुमचे इतर उपचार सोडायला सांगते, अशा कोणत्याही केंद्रापासून सावध राहा. चांगले डॉक्टर काय अपेक्षा ठेवावी, काय आधीच सांगता येत नाही, आणि तुमच्या फॅमिली डॉक्टरांकडे कधी जायला हवे, हे स्पष्टपणे सांगतात.