પંચકર્મ એટલે શું: તેમાં શું થાય છે, કેટલા દિવસ લાગે છે, કેન્દ્ર કેવી રીતે પસંદ કરવું

આયુર્વેદના થેરાપી પ્રોગ્રામમાં પંચકર્મ સૌથી ઊંડો પ્રોગ્રામ ગણાય છે. નામનો અર્થ છે “પાંચ કર્મ”, કારણ કે શાસ્ત્રીય ગ્રંથોમાં તેની પાંચ મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ વર્ણવેલી છે. આયુર્વેદના સિદ્ધાંત મુજબ આ પ્રક્રિયાઓ વધેલા દોષો (વાત, પિત્ત અને કફ, એટલે કે શરીરનું કામકાજ ચલાવતી ત્રણ ઊર્જા) બહાર કાઢે છે, જેથી શરીર ફરી સંતુલનમાં આવે. પંચકર્મને ઘણી વાર “ડિટોક્સ” તરીકે વેચવામાં આવે છે, પણ એ શબ્દથી સાચો પ્રોગ્રામ કેટલો વ્યવસ્થિત હોય છે અને તેના પર ડોક્ટરની કેટલી નજીકથી દેખરેખ હોય છે, તે સમજાતું નથી.

પાંચમાંથી તમારે કઈ પ્રક્રિયાઓની જરૂર છે, તે ડોક્ટર નક્કી કરે છે. બહુ ઓછા લોકોને પાંચેય પ્રક્રિયાઓ કરાવવામાં આવે છે. આ પસંદગી તમારી પ્રકૃતિ (શરીરની મૂળ બાંધણી અને સ્વભાવ), તમારી અત્યારની સ્થિતિ, ઋતુ અને તમારા સ્વાસ્થ્યના ઇતિહાસ પર આધાર રાખે છે.

વમન

પૂર્વતૈયારી પછી દવા આપીને ઊલટી કરાવવી. અમુક ચોક્કસ સ્થિતિઓમાં જ સૂચવવામાં આવે છે, અને ફક્ત ડોક્ટરની નજીકની દેખરેખમાં કરવામાં આવે છે.

વિરેચન

સવારે આપવામાં આવતી જડીબુટ્ટીની જુલાબની દવા, અને પછી આખો દિવસ રૂમની નજીક જ આરામ.

બસ્તી

ઔષધીય તેલ કે જડીબુટ્ટીના ઉકાળાનો એનિમા. મોટે ભાગે એક અઠવાડિયું કે તેથી વધુ દિવસ, એક કોર્સની જેમ આપવામાં આવે છે.

નસ્ય

નાક દ્વારા ઔષધીય તેલ કે ટીપાં આપવાં, સામાન્ય રીતે માથા અને ચહેરાની માલિશ અને વરાળ પછી.

રક્તમોક્ષણ

શરીરમાંથી થોડું લોહી કાઢવું. રિટ્રીટમાં આ ભાગ્યે જ કરવામાં આવે છે.

પંચકર્મ પ્રોગ્રામ એટલે ફક્ત પાંચ પ્રક્રિયાઓ નહીં. તેની પહેલાંના અને પછીના દિવસો પણ એટલા જ મહત્ત્વના છે, એટલે જ તેમાં થોડા દિવસ નહીં, પણ થોડાં અઠવાડિયાં લાગે છે.

1. પૂર્વતૈયારી (પૂર્વકર્મ). થોડા દિવસ તમને ઔષધીય ઘી કે તેલ પીવા આપવામાં આવે છે, અને તેનું પ્રમાણ રોજ થોડું વધારવામાં આવે છે. સાથે રોજ તેલ-માલિશ (અભ્યંગ) થાય છે અને જડીબુટ્ટીની વરાળની પેટીમાં બેસીને શેક (સ્વેદન) લેવામાં આવે છે. આ દિવસોમાં શરીર ભારે લાગવું, ઊંઘ આવવી અને થોડી ઊબકા જેવી લાગણી થવી સામાન્ય છે.
2. મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ (પ્રધાન કર્મ). તમારા માટે પસંદ કરેલી પ્રક્રિયાઓના દિવસો ડોક્ટર નક્કી કરે છે અને તેની આગળ-પાછળ આરામના દિવસો રાખે છે. કેટલીક પ્રક્રિયાઓ સવારે ખાલી પેટે થાય છે; ત્યાર બાદ તમારે રૂમની નજીક જ રહેવાનું હોય છે.
3. પછીની સંભાળ (પશ્ચાત્ કર્મ). આ સમયે તમારી પાચનશક્તિ નાજુક ગણાય છે, તેથી ભોજન તબક્કાવાર સામાન્ય કરવામાં આવે છે: પહેલાં ચોખાની પાતળી કાંજી, પછી થોડી ઘટ્ટ કાંજી, અને પછી થોડા દિવસમાં સાદું રાંધેલું ભોજન. તમને આરામ કરવાની, તડકો, ઠંડું પાણી અને શ્રમ ટાળવાની અને વહેલા સૂઈ જવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

મોટા ભાગનાં કેન્દ્રો ડોક્ટરની પહેલી તપાસ પછી જ તમારો પ્રોગ્રામ કેટલા દિવસનો હશે તે નક્કી કરે છે. અમારી યાદીનાં 76 આયુર્વેદ રિટ્રીટમાંથી 52 રિટ્રીટ પોતાના પંચકર્મ પ્રોગ્રામનો સમયગાળો જણાવે છે: 3થી 56 દિવસ, અને મોટે ભાગે શરૂઆત 14 દિવસથી થાય છે. એક અઠવાડિયા કે તેથી ઓછા દિવસના “પંચકર્મ પેકેજ”માં સામાન્ય રીતે ફક્ત પૂર્વતૈયારી અને એક-બે પ્રક્રિયાઓ હોય છે; તેમાં બરાબર શું સામેલ છે, તે પૂછી લો.

• 7 રાત કે તેથી ઓછી: સામાન્ય રીતે પૂરું પંચકર્મ નહીં, પણ તાજગી આપતી થેરાપી (માલિશ, વરાળ, શિરોધારા).
• 14 રાત: પૂર્વતૈયારી, મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ અને પછીની સંભાળવાળા શાસ્ત્રીય પ્રોગ્રામ માટે સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછો આટલો સમય રાખવામાં આવે છે.
• 21થી 28 રાત: પહેલી વાર પૂરો કોર્સ કરનારાઓને ઘણા ડોક્ટરો આટલો સમય સૂચવે છે, ખાસ કરીને લાંબા સમયથી ચાલતી તકલીફો માટે.

દરેક કેન્દ્રે જાહેર કરેલા પ્રોગ્રામના સમયગાળા સાથે બધાં કેન્દ્રો ભારતમાં આયુર્વેદ અને પંચકર્મ રિટ્રીટ પાના પર જુઓ, અથવા ફક્ત આ રાજ્યોનાં કેન્દ્રો જુઓ: કેરળ, કર્ણાટક કે ઉત્તરાખંડ.

સૌથી મહત્ત્વની બાબત છે ડોક્ટર. આયુર્વેદમાં પંચકર્મ એક તબીબી પ્રોગ્રામ છે, અને તેનું આયોજન કરનાર વ્યક્તિ તે માટે લાયક હોવી જોઈએ.

• લાયક આયુર્વેદિક ડોક્ટર. તમારી તપાસ કોણ કરશે અને તેમની લાયકાત શું છે, તે પૂછો: ઓછામાં ઓછું BAMS (સાડા પાંચ વર્ષની ડિગ્રી), અને ઘણી વાર સાથે MD (આયુર્વેદ). આયુર્વેદિક ડોક્ટરો રાષ્ટ્રીય ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિ આયોગ (NCISM) હેઠળ પોતાના રાજ્યના બોર્ડમાં નોંધણી કરાવે છે.
• રોકાણ દરમિયાન ડોક્ટર સાથે મુલાકાતો, ફક્ત પહોંચવાના દિવસે નહીં. સારા કેન્દ્રમાં ડોક્ટર રોજ તમારી ખબર પૂછે, એ સામાન્ય છે.
• માન્યતા, જ્યાં હોય ત્યાં. કેટલીક આયુર્વેદ હોસ્પિટલોને NABH (ભારતમાં હોસ્પિટલોને માન્યતા આપતું બોર્ડ) તરફથી માન્યતા મળેલી છે, અને અરજી કરતાં આયુર્વેદ કેન્દ્રોને કેરળનો પ્રવાસન વિભાગ શ્રેણી આપે છે.
• હોસ્પિટલ કે રિસોર્ટ. જ્યાં તમે દાખલ થઈને રહો છો એવી આયુર્વેદ હોસ્પિટલો વધુ સાદી, સસ્તી અને ક્લિનિક જેવી હોય છે. રિસોર્ટમાં આરામ, સ્વિમિંગ પૂલ અને યોગ ઉમેરાય છે. બંને સારાં હોઈ શકે; સજાવટ કરતાં ડોક્ટર વધુ મહત્ત્વના છે.
• મહિલાઓ માટે મહિલા, પુરુષો માટે પુરુષ થેરાપિસ્ટ. ભરોસાપાત્ર કેન્દ્રોમાં આ જ નિયમ હોય છે. ક્યાંય લખેલું ન હોય તો પૂછી લો.

આયુર્વેદ રિટ્રીટ કેટલો ચાર્જ લે છે, તે તેમણે જાહેર કરેલી કિંમતો પરથી ખર્ચ વિશેની અમારી ગાઇડ બતાવે છે.

1. ડોક્ટર કોણ છે, તેમની લાયકાત શું છે, અને તેઓ મને કેટલી વાર મળશે?
2. હું આવું તે પહેલાં તમે મારા રિપોર્ટ અને દવાઓ જોશો?
3. તમે કઈ પ્રક્રિયાઓ સૂચવો એવી શક્યતા છે, અને પૂર્વતૈયારી અને પછીની સંભાળના કેટલા દિવસ તેમાં સામેલ છે?
4. શું હું મારી નિયમિત દવાઓ ચાલુ રાખી શકું? (જવાબ “હા” હોવો જોઈએ, સિવાય કે તમારા પોતાના ડોક્ટર તેમાં ફેરફાર કરે.)
5. આયુર્વેદિક દવાઓ ક્યાં બને છે, અને બનાવનાર પાસે લાઇસન્સ છે?
6. આ કિંમતમાં બરાબર શું સામેલ છે: રૂમ, ભોજન, ડોક્ટરની મુલાકાતો, થેરાપી, દવાઓ અને ટેક્સ?
7. પ્રોગ્રામ દરમિયાન મારી તબિયત બગડે તો શું થશે?

અમેરિકાની નેશનલ સેન્ટર ફોર કોમ્પ્લિમેન્ટરી એન્ડ ઇન્ટિગ્રેટિવ હેલ્થ (NCCIH) નામની સરકારી આરોગ્ય સંસ્થા નોંધે છે કે વિદેશમાં વેચાતી કેટલીક આયુર્વેદિક દવાઓમાં સીસું, પારો કે આર્સેનિક મળી આવ્યાં છે. તમને લેવા માટે જે કંઈ આપવામાં આવે, તેમાં શું છે તે પૂછો, અને તેનાં લેબલ સાચવી રાખો.

જે કેન્દ્ર નક્કી પરિણામનું વચન આપે, પ્રોગ્રામથી કોઈ બીમારી જતી રહેશે એવું કહે, અથવા તમારી બીજી સારવાર છોડી દેવાનું કહે, એવા કોઈ પણ કેન્દ્રથી સાવધ રહો. સારા ડોક્ટર સ્પષ્ટ જણાવે છે કે શું અપેક્ષા રાખવી, શું અગાઉથી કહી શકાય નહીં, અને તમારે તમારા નિયમિત ડોક્ટર પાસે ક્યારે જવું જોઈએ.