तपाईंको पहिलो विपश्यना कोर्स: 10 दिनको पूरा जानकारी

भारतमा कसैले “विपश्यना गर्न जाँदैछु” भन्यो भने, प्रायः त्यसको अर्थ एस. एन. गोयन्काको परम्परामा हुने 10 दिने आवासीय कोर्स हुन्छ। यी कोर्स “धम्म” बाट सुरु हुने पाली नाम भएका केन्द्रमा हुन्छन् (इगतपुरीको धम्म गिरि सबैभन्दा चर्चित छ), र सबैतिर एउटै तालिका र एउटै नियम चल्छ। निर्देशन गोयन्काजीका रेकर्ड गरिएका प्रवचनबाट आउँछ, र साधनाबारेका प्रश्नको उत्तर दिन एक जना सहायक आचार्य त्यहाँ हुनुहुन्छ।

यो कोर्स तालिम हो, बिदा होइन। पहिलो तीन दिन तपाईं आनापानको अभ्यास गर्नुहुन्छ, अर्थात् ध्यान सासमा टिकाउने। चौथो दिनदेखि तपाईं विपश्यना नै सिक्नुहुन्छ: शरीरभरिका संवेदनालाई प्रतिक्रिया नगरी हेर्ने। न कुनै मन्त्र सिक्नुपर्छ, न कुनै आस्था अपनाउनुपर्छ, न केही किन्नुपर्छ। हाम्रो सूचीमा 22 राज्यका 77 वटा विपश्यना केन्द्र छन्, र सबैले आफ्ना कोर्स निःशुल्क वा दानमा आधारित भनेर जनाएका छन्।

पहिलोदेखि नवौं दिनसम्म हरेक दिन एउटै तालिका चल्छ, जुन कोर्सको आचारसंहिता (Code of Discipline) मा दिइएको छ। लगभग दस घण्टा ध्यानमा बित्छ, हलमा वा आफ्नो कोठामा।

दिन 0, पुग्ने दिन

दिउँसो दर्ता गर्नुहोस्, फोन र बहुमूल्य सामान बुझाउनुहोस्, हल्का खाना खानुहोस् र पहिलो प्रवचन सुन्नुहोस्। आर्य मौन त्यही साँझदेखि सुरु हुन्छ।

दिन 1–3

आनापान: नाकका प्वालवरिपरि आउने-जाने सासमा ध्यान। यही दिनमा धेरैजसोले आफ्नो चंचल मन, दुख्ने घुँडा र उठेर हिँडिहाल्ने मनसँग जुध्नुपर्छ।

दिन 4

दिउँसो विपश्यना सिकाइन्छ। अब ध्यान शरीरभरि, एक-एक भाग गर्दै घुमाइन्छ।

दिन 5–9

उही अभ्यास, अझ गहिरो। दिनका तीनवटै सामूहिक साधना अब “अधिष्ठान” (दृढ संकल्प) का बैठक बन्छन्, जसमा तपाईं पूरा घण्टा नहल्लिने प्रयास गर्नुहुन्छ।

दिन 10

बिहान मेत्ता (सबैप्रति मैत्री भाव) को अभ्यास सिकाइन्छ, र त्यसपछि मौन टुट्छ। नौ दिन चुपचाप बसेपछि फेरि बोल्दा अचम्मै लाग्ने गरी थकाइ लाग्छ।

दिन 11, फर्कने दिन

उज्यालो हुनुअघि अन्तिम प्रवचन र साधना हुन्छ, त्यसपछि सफाइमा हात बटाएर लगभग बिहान 7:30 सम्म तपाईं निस्कनुहुन्छ।

धेरै साधकलाई सुरुतिर एउटा गाह्रो चरण आउँछ, र बीचतिर अर्को। तपाईंलाई गाह्रो भइरहेको छ भने, दिउँसो आचार्यलाई भेट्ने समय ठ्याक्कै त्यसैका लागि राखिएको हो।

आचारसंहिता जानाजानी कडा राखिएको छ: हरेक नियमले ध्यान भड्काउने एउटा कुरा हटाउँछ। आवेदन दिँदा तपाईं यी सबै नियम मान्ने सहमति दिनुहुन्छ।

• पंचशील: कोर्सभरि कुनै जीवको हत्या, चोरी, यौन क्रियाकलाप, झूट बोल्ने र कुनै पनि नशा (सुर्ती पनि) नगर्ने।
• आर्य मौन: सहसाधकसँग शरीर, वाणी र मनको मौन। इसारा, संकेत वा लेखेर कुरा गर्ने पनि होइन।
• बाहिरसँग सम्पर्क छैन: फोन, मेसेज वा भेट्न आउने कोही पनि होइन। आपत्कालमा परिवारले केन्द्रको व्यवस्थापनमार्फत तपाईंलाई खबर गर्न सक्छ।
• पढ्ने-लेख्ने होइन: किताब, डायरी वा नोट लेख्ने होइन। संगीत, अडियो र समाचार पनि बन्द।
• महिला र पुरुष छुट्टाछुट्टै: कोठा, हिँड्ने ठाउँ र हलमा बस्ने ठाउँ अलग-अलग हुन्छन्। जोडी र परिवारका सदस्यले पनि कोर्सभरि एकअर्कासँग सम्पर्क गर्दैनन्।
• अरू अभ्यास दस दिन रोकिन्छन्: यो बेला योग, व्यायाम, पूजापाठ, मन्त्र वा ध्यानका अरू विधि गरिँदैन। तोकिएको ठाउँमा हिँड्न भने पाइन्छ।
• सादा, शालीन लुगा: खुकुलो र आरामदायी। कसिलो, पारदर्शी वा अंग देखिने लुगा होइन।
• सादा शाकाहारी खाना: उपवास होइन, बाहिरको खाना पनि होइन। चिकित्सकीय कारणले विशेष खाना चाहिन्छ भने आवेदनमै लेख्नुहोस्।

विपश्यना कोर्सले कुनै शुल्क लिँदैन, खाना र ओछ्यानको पनि होइन। हरेक कोर्सको खर्च ती मानिसहरूले बेहोर्छन् जसले पहिले कोर्स गरेका छन् र अरूले पनि त्यही मौका पाऊन् भन्ने चाहन्छन्। त्यसैले केन्द्रहरूले कम्तीमा एउटा 10 दिने कोर्स पूरा गरेकाहरूबाट मात्र दान लिन्छन्: नयाँ साधकले दिन चाहे अन्तिम दिन दिन्छ, र त्यो पैसा उसको आफ्नै कोर्सका लागि होइन, भविष्यको कुनै कोर्सका लागि लाग्छ।

खाना पकाउने र सफाइको काम धम्म सेवकले गर्छन्, जो सबै पुराना साधक हुन् र स्वेच्छाले सेवा दिन्छन्। तपाईंसँग कसैले पैसा माग्दैन, र त्यहाँ किन्नुपर्ने केही हुँदैन।

धेरैजसो स्वस्थ वयस्कले यो कोर्स पार गर्छन्, तर यो निकै कठिन छ: घण्टौंसम्म बस्नुपर्छ, बिहान सबेरै उठ्नुपर्छ र बोल्ने कोही हुँदैन।

• शारीरिक समस्याको प्रायः उपाय निस्कन्छ। भुइँमा बस्न सक्नुहुन्न भने आवेदन दिँदा नै कुर्सी वा ढाडको आडबारे सोध्नुहोस्।
• गर्भवती महिला गर्भ स्थिर भएपछि आउन सक्छन्। उनीहरूलाई थप खाना दिइन्छ।
• पूरा बाह्र दिन दिन सक्नुहुन्न भने, सक्ने बेलासम्म पर्खनुहोस्। बीचमै छोडेर जानु कडाइका साथ निरुत्साहित गरिन्छ।

1. dhamma.org मा आचारसंहिता र विधिको परिचय पढ्नुहोस्। तपाईंले पढ्नुभयो कि भनेर आवेदनमा सोधिन्छ।
2. हाम्रो क्यालेन्डरमा विपश्यनाका आगामी कोर्स हेर्नुहोस्, वा dhamma.org मा केन्द्र वा मितिअनुसार तालिका खोज्नुहोस्, र नयाँ साधकका लागि भनिएको 10 दिने कोर्स छान्नुहोस्।
3. त्यो केन्द्रको अनलाइन फारम भर्नुहोस्। स्वास्थ्य, औषधि र पहिलेको अभ्यासबारेका प्रश्न तपाईंको सुरक्षाका लागि हुन्, त्यसैले पूरा उत्तर दिनुहोस्।
4. इमेल पर्खनुहोस्। तपाईंको ठाउँ पक्का हुन्छ, तपाईं वेटिङ लिस्टमा पर्नुहुन्छ, वा थप जानकारी मागिन्छ। धेरै केन्द्रले कोर्स सुरु हुनुभन्दा एक-दुई हप्ताअघि आउने कुरा फेरि पक्का गर्न भन्छन्।
5. यात्राको बुकिङ यसरी गर्नुहोस् कि दिन 0 को दिउँसो दर्तासम्म तपाईं पुग्नुहुन्छ, र अन्तिम बिहान लगभग 7:30 पछि निस्कन सक्नुहुन्छ।

हरेक केन्द्रमा एउटै कोर्स सिकाइन्छ, त्यसैले आफ्नो सुविधा हेरेर छान्नुहोस्। हाम्रो सूचीका 77 वटा केन्द्रमध्ये सबैभन्दा धेरै यी राज्यमा छन्: महाराष्ट्र (13), गुजरात (7) र बिहार (6)। धेरैजसो केन्द्र अक्टोबर–फेब्रुअरीमा सबैभन्दा आरामदायी हुन्छन्: मैदानी भागमा गर्मी निकै कडा हुन्छ र धेरै हलमा एसी हुँदैन।

• पहिले सिजन हेर्नुहोस्। पहिलो कोर्सका लागि शीतल, सुक्खा महिना छान्नुहोस्। हिमालयका केन्द्र वसन्त र शरदमा राम्रा हुन्छन्; बाँकी धेरैजसो जाडोमा सबैभन्दा राम्रा।
• दूरी। घरबाट केही घण्टाको दूरीमा रहेको केन्द्र भए पुग्ने दिन र फर्कने यात्रा सजिलो हुन्छ। हेर्नुहोस्: पुणे नजिकका ध्यान रिट्रिट, दिल्ली नजिक वा बेंगलुरु नजिक।
• कोठा। कतिपय केन्द्रमा अट्याच बाथरुमसहितका एक्लै बस्ने कोठा हुन्छन्; कतिपयमा साझा कोठा वा डर्मिटरी। केन्द्रको आफ्नै पेजमा यो लेखिएको हुन्छ।
• भाषा। रेकर्ड गरिएका निर्देशन धेरै भाषामा पाइन्छन्। तपाईंले छानेको कोर्समा तपाईंको भाषा छ कि छैन, हेर्नुहोस्।

हरेक केन्द्रका सबैभन्दा राम्रा महिना र नजिकको एयरपोर्ट भारतका विपश्यना र ध्यान रिट्रिट मा हेर्नुहोस्, वा राज्यअनुसार खोज्नुहोस्, जस्तै महाराष्ट्र र उत्तर प्रदेश।

• 10 दिनका लागि खुकुला, शालीन लुगा (लुगा धुने सुविधा सीमित हुन्छ), र बिहानको चिसोका लागि न्यानो सल वा एक-दुई थान थप लुगा।
• एउटा सानो टर्च, फोनबाहेकको अलार्म घडी, र हलमा आउँदा-जाँदा सजिलै खोल्न-लगाउन मिल्ने चप्पल।
• तपाईंले खाइरहेका औषधि आफ्नै प्याकेटमा, र फेरि भर्न मिल्ने पानीको बोतल।
• कोठा साझा गर्नुहुन्छ भने इयरप्लग। बहुमूल्य सामान र किताब घरमै छोड्नुहोस्।

हाम्रो प्याकिङ गाइडमा (अंग्रेजीमा) हरेक प्रकारको रिट्रिट र सिजनअनुसार थप विवरण छ।