પહેલી વિપશ્યના શિબિર: 10 દિવસના કોર્સની પૂરી માહિતી

ભારતમાં કોઈ કહે કે “વિપશ્યના કરવા જાઉં છું”, તો લગભગ હંમેશાં તેનો અર્થ એસ. એન. ગોએન્કાની પરંપરાની 10 દિવસની નિવાસી શિબિર જ હોય છે. આ શિબિરો એવાં કેન્દ્રોમાં થાય છે જેમનાં પાલી નામ “ધમ્મ”થી શરૂ થાય છે (ઇગતપુરીનું ધમ્મ ગિરિ સૌથી જાણીતું છે), અને બધે એક જ ટાઇમટેબલ અને એક જ નિયમો પાળવામાં આવે છે. સૂચનાઓ ગોએન્કાજીનાં રેકોર્ડ કરેલાં પ્રવચનોમાંથી મળે છે, અને સાધના વિશેના સવાલોના જવાબ આપવા માટે એક સહાયક આચાર્ય હાજર હોય છે.

આ કોર્સ એક તાલીમ છે, રજા નથી. પહેલા ત્રણ દિવસ તમે આનાપાનનો અભ્યાસ કરો છો, એટલે કે તમારું ધ્યાન શ્વાસ પર ટકાવી રાખવું. ચોથા દિવસથી તમે ખરી વિપશ્યના શીખો છો: શરીરમાંની સંવેદનાઓને પ્રતિક્રિયા આપ્યા વિના જોવી. કોઈ જાપ શીખવાનો નથી, કોઈ માન્યતા સ્વીકારવાની નથી અને કંઈ ખરીદવાનું નથી. અમારી યાદીમાં 22 રાજ્યોનાં 77 વિપશ્યના કેન્દ્રો છે, અને બધાં કેન્દ્રો પોતાના કોર્સ મફત અથવા દાન પર આધારિત હોવાનું જણાવે છે.

પહેલાથી નવમા દિવસ સુધી રોજ એક જ ટાઇમટેબલ હોય છે, જે કોર્સની આચારસંહિતામાં (Code of Discipline) આપેલું છે. લગભગ દસ કલાક ધ્યાનમાં જાય છે, હોલમાં અથવા તમારા રૂમમાં.

દિવસ 0, પહોંચવાનો દિવસ

બપોરે નોંધણી કરાવો, ફોન અને કીમતી સામાન જમા કરાવો, હળવું ભોજન લો અને પહેલું પ્રવચન સાંભળો. આર્ય મૌન તે જ સાંજથી શરૂ થાય છે.

દિવસ 1–3

આનાપાન: નસકોરાંની આસપાસ આવતા-જતા શ્વાસ પર ધ્યાન. આ દિવસોમાં મોટા ભાગના લોકોને પોતાનું બેચેન મન, દુખતા ઘૂંટણ અને ઊઠીને ચાલ્યા જવાની ઇચ્છાનો સામનો કરવો પડે છે.

દિવસ 4

બપોરે વિપશ્યના શીખવવામાં આવે છે. હવે ધ્યાન આખા શરીરમાં, એક પછી એક ભાગ પર ફેરવવામાં આવે છે.

દિવસ 5–9

એ જ અભ્યાસ, વધુ ઊંડાણથી. દિવસની ત્રણેય સામૂહિક સાધના હવે “અધિષ્ઠાન”ની (દૃઢ નિશ્ચયની) બેઠકો બને છે, જેમાં તમે આખો કલાક હલ્યા વિના બેસવાનો પ્રયાસ કરો છો.

દિવસ 10

સવારે મેત્તા (સૌ માટે મૈત્રીભાવ)ની સાધના શીખવવામાં આવે છે અને તે પછી મૌન પૂરું થાય છે. નવ દિવસના મૌન પછી ફરી બોલવું ધાર્યા કરતાં ઘણું વધારે થકવી નાખે છે.

દિવસ 11, નીકળવાનો દિવસ

અજવાળું થાય તે પહેલાં એક છેલ્લું પ્રવચન અને સાધના થાય છે, પછી સફાઈમાં મદદ કરીને સવારે લગભગ 7:30 સુધીમાં તમે નીકળો છો.

ઘણા સાધકોને શરૂઆતમાં એક અઘરો તબક્કો આવે છે, અને વચ્ચેના દિવસોમાં બીજો. તમને મુશ્કેલી પડતી હોય, તો બપોરે આચાર્યને મળવાનો સમય ખાસ એ માટે જ રાખેલો છે.

આચારસંહિતા જાણીજોઈને કડક રાખવામાં આવી છે: દરેક નિયમ ધ્યાન ભટકાવતી એક બાબત દૂર કરે છે. અરજી કરતી વખતે તમે આ બધા નિયમો પાળવાની સંમતિ આપો છો.

• પંચશીલ: કોર્સના આખા સમય દરમિયાન જીવહિંસા, ચોરી, જાતીય પ્રવૃત્તિ, જૂઠું બોલવું અને કોઈ પણ નશો (તમાકુ પણ) નહીં.
• આર્ય મૌન: સાથી સાધકો સાથે શરીર, વાણી અને મનનું મૌન. ઇશારા, સંકેત કે લખેલી ચિઠ્ઠીઓ પણ નહીં.
• બહારના લોકો સાથે સંપર્ક નહીં: ફોન, મેસેજ કે કોઈ મળવા આવે, કશું જ નહીં. ઇમરજન્સીમાં પરિવારજનો કેન્દ્રના મેનેજમેન્ટ દ્વારા તમારો સંપર્ક કરી શકે છે.
• વાંચન-લેખન નહીં: પુસ્તકો, ડાયરી કે નોંધો લખવી નહીં. સંગીત, ઓડિયો અને સમાચાર પણ બંધ.
• સ્ત્રીઓ અને પુરુષો અલગ: રહેવાની, ફરવાની અને બેસવાની જગ્યાઓ અલગ હોય છે. કપલ અને પરિવારજનો પણ કોર્સ દરમિયાન એકબીજાનો સંપર્ક કરતાં નથી.
• બીજી સાધના દસ દિવસ બંધ: આ સમય દરમિયાન યોગ, કસરત, પૂજાવિધિ, મંત્ર કે ધ્યાનની બીજી કોઈ પદ્ધતિ નહીં. નક્કી કરેલી જગ્યામાં ચાલવાની છૂટ છે.
• સાદાં, મર્યાદિત કપડાં: ઢીલાં અને આરામદાયક. ચુસ્ત, પારદર્શક કે શરીર દેખાય એવાં કપડાં નહીં.
• સાદું શાકાહારી ભોજન: ઉપવાસ નહીં, અને બહારનું ખાવાનું પણ નહીં. તબીબી કારણસર તમારે ખાસ આહારની જરૂર હોય, તો અરજીમાં તે જણાવો.

વિપશ્યના કોર્સ માટે કોઈ ચાર્જ લેવાતો નથી, ભોજન અને રહેવાનો પણ નહીં. દરેક કોર્સનો ખર્ચ એવા લોકો ઉઠાવે છે જેમણે પહેલાં કોર્સ કર્યો છે અને જેઓ ઇચ્છે છે કે બીજાને પણ આ જ તક મળે. એટલે જ કેન્દ્રો ફક્ત એવા લોકો પાસેથી દાન લે છે જેમણે ઓછામાં ઓછો એક 10 દિવસનો કોર્સ પૂરો કર્યો હોય: નવો સાધક આપવા માગે તો છેલ્લા દિવસે આપે છે, અને એ પૈસા તેના પોતાના કોર્સ માટે નહીં, પણ ભવિષ્યના કોઈ કોર્સ માટે વપરાય છે.

રસોઈ અને સફાઈનું કામ ધમ્મ સેવકો કરે છે, જેઓ બધા જૂના સાધકો હોય છે અને સ્વેચ્છાએ સેવા આપે છે. કોઈ તમારી પાસે પૈસા નહીં માગે, અને ત્યાં ખરીદવા જેવું કંઈ હોતું નથી.

મોટા ભાગના તંદુરસ્ત પુખ્ત લોકો આ કોર્સ પૂરો કરી શકે છે, પણ તે ઘણી મહેનત માગી લે છે: કલાકો સુધી બેસવું, રોજ વહેલી સવારે ઊઠવું અને કોઈની સાથે વાત ન કરી શકવી.

• શારીરિક મર્યાદાઓનો સામાન્ય રીતે રસ્તો નીકળે છે. તમે જમીન પર બેસી શકતા ન હો, તો અરજી કરતી વખતે જ ખુરશી કે પીઠના ટેકા વિશે પૂછો.
• સગર્ભા મહિલાઓ ગર્ભાવસ્થા સ્થિર થયા પછી આવી શકે છે. તેમને વધારાનું ભોજન આપવામાં આવે છે.
• તમે પૂરા બાર દિવસ ન આપી શકો, તો એવો સમય આવે ત્યાં સુધી રાહ જુઓ. કોર્સ અધવચ્ચે છોડી ન જવાની ભારપૂર્વક સલાહ આપવામાં આવે છે.

1. dhamma.org પર આચારસંહિતા અને સાધના-પદ્ધતિનો પરિચય વાંચો. તમે તે વાંચ્યાં છે કે નહીં, એવું અરજીમાં પૂછવામાં આવે છે.
2. અમારા કેલેન્ડર પર વિપશ્યનાના આગામી કોર્સ જુઓ, અથવા dhamma.org પર કેન્દ્ર કે તારીખ પ્રમાણે ટાઇમટેબલ શોધો, અને નવા સાધકો માટેનો 10 દિવસનો કોર્સ પસંદ કરો.
3. તે કેન્દ્રનું ઓનલાઇન ફોર્મ ભરો. સ્વાસ્થ્ય, દવાઓ અને પહેલાંની સાધના વિશેના સવાલો તમારી સલામતી માટે છે, તેથી તેના પૂરા જવાબ આપો.
4. ઈમેલની રાહ જુઓ. તમારો પ્રવેશ નક્કી થશે, તમે વેઇટિંગ લિસ્ટમાં હશો, અથવા તમારી પાસેથી વધુ માહિતી માગવામાં આવશે. ઘણાં કેન્દ્રો કોર્સ શરૂ થવાના એક-બે અઠવાડિયાં પહેલાં તમે આવો છો તેની ફરી પુષ્ટિ કરવાનું કહે છે.
5. મુસાફરીનું બુકિંગ એવી રીતે કરો કે દિવસ 0ની બપોરની નોંધણી સુધીમાં તમે પહોંચી જાઓ, અને છેલ્લા દિવસે સવારે લગભગ 7:30 પછી નીકળી શકો.

દરેક કેન્દ્રમાં એક જ કોર્સ શીખવવામાં આવે છે, તેથી તમારી સગવડ પ્રમાણે પસંદ કરો. અમારી યાદીનાં 77 કેન્દ્રોમાંથી સૌથી વધુ મહારાષ્ટ્ર (13), ગુજરાત (7) અને બિહાર (6) રાજ્યોમાં છે. મોટા ભાગનાં કેન્દ્રો ઓક્ટોબર–ફેબ્રુઆરી દરમિયાન સૌથી આરામદાયક હોય છે: મેદાની વિસ્તારોમાં ઉનાળો ખૂબ આકરો હોય છે અને ઘણા હોલમાં એસી નથી હોતું.

• પહેલાં સીઝન જુઓ. પહેલા કોર્સ માટે ઠંડા, સૂકા મહિના પસંદ કરો. હિમાલયનાં કેન્દ્રો વસંત અને શરદમાં સારાં રહે છે; બાકીનાં મોટા ભાગનાં કેન્દ્રો શિયાળામાં સૌથી સારાં હોય છે.
• અંતર. ઘરથી થોડા કલાકના અંતરે આવેલું કેન્દ્ર હોય, તો પહોંચવાનો દિવસ અને પાછા ફરવાની મુસાફરી સરળ રહે છે. જુઓ: પુણે નજીક ધ્યાન રિટ્રીટ, દિલ્હી નજીક અથવા બેંગલુરુ નજીક.
• રૂમ. કેટલાંક કેન્દ્રોમાં અટેચ્ડ બાથરૂમવાળા અલગ રૂમ હોય છે; બીજાંમાં શેરિંગ રૂમ કે ડોર્મિટરી. કેન્દ્રના પોતાના પેજ પર આ લખેલું હોય છે.
• ભાષા. રેકોર્ડ કરેલી સૂચનાઓ ઘણી ભાષાઓમાં મળે છે. તમે પસંદ કરેલા કોર્સમાં તમારી ભાષા છે કે નહીં, તે ચકાસો.

દરેક કેન્દ્રના સૌથી સારા મહિના અને નજીકનું એરપોર્ટ ભારતમાં વિપશ્યના અને ધ્યાન રિટ્રીટ પાના પર જુઓ, અથવા રાજ્ય પ્રમાણે શોધો, જેમ કે મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશ.

• 10 દિવસ માટે ઢીલાં, મર્યાદિત કપડાં (કપડાં ધોવાની સગવડ મર્યાદિત હોય છે), અને વહેલી સવારની ઠંડી માટે ગરમ શાલ કે એક-બે વધારાનાં કપડાં.
• એક નાની ટોર્ચ, ફોન સિવાયની એલાર્મ ઘડિયાળ, અને હોલમાં આવતાં-જતાં સહેલાઈથી પહેરી-કાઢી શકાય એવાં ચંપલ.
• તમે લેતા હો તે દવાઓ તેમનાં મૂળ પેકેટમાં, અને ફરી ભરી શકાય એવી પાણીની બોટલ.
• રૂમ શેર કરવાના હો તો ઇયરપ્લગ. કીમતી સામાન અને પુસ્તકો ઘરે જ રાખો.

અમારી પેકિંગ ગાઇડ (અંગ્રેજીમાં) દરેક પ્રકારના રિટ્રીટ અને સીઝન પ્રમાણે વધુ વિગતો આપે છે.