पहिले विपश्यना शिबिर: 10 दिवसांच्या कोर्सची संपूर्ण माहिती

भारतात कोणी “विपश्यनेला जातोय” म्हटले, की त्याचा अर्थ जवळपास प्रत्येक वेळी एस. एन. गोयंका यांच्या परंपरेतील 10 दिवसांचे निवासी शिबिर असाच असतो. ही शिबिरे अशा केंद्रांमध्ये होतात ज्यांची पाली नावे “धम्म” या शब्दाने सुरू होतात (इगतपुरीचे धम्म गिरी सर्वात प्रसिद्ध आहे), आणि सगळीकडे एकच वेळापत्रक आणि एकच नियम पाळले जातात. सूचना गोयंकाजींच्या रेकॉर्ड केलेल्या प्रवचनांमधून मिळतात, आणि साधनेबद्दलच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी एक सहाय्यक आचार्य तिथे उपस्थित असतात.

हा कोर्स म्हणजे प्रशिक्षण आहे, सुट्टी नाही. पहिले तीन दिवस तुम्ही आनापानाचा सराव करता, म्हणजे आपले लक्ष श्वासावर टिकवून ठेवायचे. चौथ्या दिवसापासून तुम्ही प्रत्यक्ष विपश्यना शिकता: शरीरातील संवेदनांकडे प्रतिक्रिया न देता पाहणे. कोणताही जप शिकायचा नाही, कोणती श्रद्धा स्वीकारायची नाही आणि काहीही विकत घ्यायचे नाही. आमच्या यादीत 22 राज्यांमधील 77 विपश्यना केंद्रे आहेत, आणि सर्वच केंद्रे आपले कोर्स मोफत किंवा देणगीवर आधारित असल्याचे सांगतात.

पहिल्या ते नवव्या दिवसापर्यंत रोज एकच वेळापत्रक असते, जे कोर्सच्या आचारसंहितेत (Code of Discipline) दिलेले आहे. सुमारे दहा तास ध्यानात जातात, हॉलमध्ये किंवा तुमच्या खोलीत.

दिवस 0, पोहोचण्याचा दिवस

दुपारी नोंदणी करा, फोन आणि मौल्यवान वस्तू जमा करा, हलके जेवण घ्या आणि पहिले प्रवचन ऐका. आर्य मौन त्याच संध्याकाळपासून सुरू होते.

दिवस 1–3

आनापान: नाकपुड्यांभोवती ये-जा करणाऱ्या श्वासावर लक्ष. याच दिवसांत बहुतेकांना आपले अस्वस्थ मन, दुखणारे गुडघे आणि उठून निघून जाण्याची इच्छा यांचा सामना करावा लागतो.

दिवस 4

दुपारी विपश्यना शिकवली जाते. आता लक्ष शरीरभर, एकेका भागावर क्रमाने फिरवले जाते.

दिवस 5–9

तोच सराव, अधिक खोलवर. दिवसातल्या तिन्ही सामूहिक साधना आता “अधिष्ठानाच्या” (दृढ निश्चयाच्या) बैठका बनतात, ज्यांत तुम्ही पूर्ण तासभर न हलण्याचा प्रयत्न करता.

दिवस 10

सकाळी मेत्ता (सर्वांविषयी मैत्रीभाव) साधना शिकवली जाते आणि त्यानंतर मौन संपते. नऊ दिवस शांत राहिल्यानंतर पुन्हा बोलणे अपेक्षेपेक्षा कितीतरी जास्त थकवणारे वाटते.

दिवस 11, निघण्याचा दिवस

उजाडण्याआधी एक शेवटचे प्रवचन आणि साधना होते, मग स्वच्छतेत हातभार लावून सकाळी साधारण 7:30 पर्यंत तुम्ही निघता.

अनेक साधकांना सुरुवातीला एक कठीण टप्पा येतो, आणि मधल्या दिवसांत आणखी एक. तुम्हाला अवघड जात असेल, तर दुपारी आचार्यांना भेटण्याची वेळ नेमकी त्यासाठीच ठेवलेली असते.

आचारसंहिता मुद्दाम कडक ठेवली आहे: प्रत्येक नियम लक्ष विचलित करणारी एक गोष्ट दूर करतो. अर्ज करताना तुम्ही हे सर्व नियम पाळण्याचे मान्य करता.

• पंचशील: कोर्सच्या संपूर्ण काळात जीवहत्या, चोरी, लैंगिक क्रिया, खोटे बोलणे आणि कोणतीही नशा (तंबाखूसुद्धा) नाही.
• आर्य मौन: सहसाधकांसोबत शरीर, वाणी आणि मनाचे मौन. खुणा, इशारे किंवा लिहून बोलणेही नाही.
• बाहेरच्यांशी संपर्क नाही: फोन, मेसेज किंवा कोणी भेटायला येणे, काहीच नाही. आणीबाणीच्या वेळी कुटुंबीय केंद्राच्या व्यवस्थापनामार्फत तुमच्यापर्यंत पोहोचू शकतात.
• वाचन-लेखन नाही: पुस्तके, डायरी किंवा नोट्स काढणे नाही. संगीत, ऑडिओ आणि बातम्याही बंद.
• स्त्री-पुरुषांची व्यवस्था वेगळी: राहण्याच्या, फिरण्याच्या आणि बसण्याच्या जागा वेगवेगळ्या असतात. जोडपी आणि कुटुंबीयही कोर्सदरम्यान एकमेकांशी संपर्क ठेवत नाहीत.
• इतर साधना दहा दिवस बंद: या काळात योग, व्यायाम, पूजा-अर्चा, मंत्र किंवा ध्यानाची दुसरी कोणतीही पद्धत नाही. आखून दिलेल्या जागेत चालायला परवानगी आहे.
• साधे, सभ्य कपडे: सैल आणि आरामदायक. घट्ट, पारदर्शक किंवा अंगप्रदर्शन करणारे कपडे नकोत.
• साधे शाकाहारी जेवण: उपवास नाही आणि बाहेरचे खाणेही नाही. वैद्यकीय कारणासाठी तुम्हाला विशेष आहार लागत असेल, तर अर्जात तसे लिहा.

विपश्यना कोर्ससाठी काहीही शुल्क घेतले जात नाही, जेवणाचे आणि राहण्याचेही नाही. प्रत्येक कोर्सचा खर्च असे लोक करतात ज्यांनी आधी कोर्स केला आहे आणि इतरांनाही हीच संधी मिळावी अशी ज्यांची इच्छा आहे. म्हणूनच केंद्रे फक्त अशाच लोकांकडून देणगी घेतात ज्यांनी किमान एक 10 दिवसांचा कोर्स पूर्ण केला आहे: नवीन साधकाला द्यायचे असल्यास तो शेवटच्या दिवशी देतो, आणि ते पैसे त्याच्या स्वतःच्या कोर्ससाठी नव्हे, तर पुढच्या एखाद्या कोर्ससाठी वापरले जातात.

स्वयंपाक आणि स्वच्छतेचे काम धम्म सेवक करतात. ते सगळे जुने साधक असतात आणि स्वेच्छेने सेवा देतात. तुमच्याकडे कोणी पैसे मागणार नाही, आणि तिथे विकत घेण्यासारखे काहीच नसते.

बहुतेक तंदुरुस्त प्रौढांना हा कोर्स जमतो, पण तो खूप कष्टाचा आहे: तासन्तास बसणे, रोज पहाटे लवकर उठणे आणि कोणाशीही बोलता न येणे.

• शारीरिक अडचणींवर बहुधा मार्ग निघतो. तुम्हाला जमिनीवर बसता येत नसेल, तर अर्ज करतानाच खुर्ची किंवा पाठीच्या आधाराबद्दल विचारा.
• गर्भवती महिला गर्भधारणा स्थिर झाल्यावर येऊ शकतात. त्यांना जास्तीचे जेवण दिले जाते.
• पूर्ण बारा दिवस देता येत नसतील, तर देता येतील अशा वेळेची वाट पाहा. कोर्स मध्येच सोडून जाऊ नये, असा स्पष्ट सल्ला दिला जातो.

1. dhamma.org वर आचारसंहिता आणि साधना-पद्धतीची ओळख वाचा. तुम्ही ती वाचली आहे का, असे अर्जात विचारले जाते.
2. आमच्या कॅलेंडरवर विपश्यनेचे पुढील कोर्स पाहा, किंवा dhamma.org वर केंद्रानुसार किंवा तारखेनुसार वेळापत्रक शोधा, आणि नवीन साधकांसाठी असलेला 10 दिवसांचा कोर्स निवडा.
3. त्या केंद्राचा ऑनलाइन फॉर्म भरा. आरोग्य, औषधे आणि आधीच्या साधनेबद्दलचे प्रश्न तुमच्या सुरक्षिततेसाठी आहेत, त्यामुळे त्यांची पूर्ण उत्तरे द्या.
4. ईमेलची वाट पाहा. तुमचा प्रवेश निश्चित होईल, तुम्ही वेटिंग लिस्टवर असाल, किंवा तुमच्याकडून आणखी माहिती मागितली जाईल. अनेक केंद्रे कोर्स सुरू होण्याच्या एक-दोन आठवडे आधी तुम्ही येत असल्याचे पुन्हा कळवायला सांगतात.
5. प्रवासाचे बुकिंग असे करा की दिवस 0 रोजी दुपारच्या नोंदणीपर्यंत तुम्ही पोहोचाल, आणि शेवटच्या दिवशी सकाळी साधारण 7:30 नंतर निघू शकाल.

प्रत्येक केंद्रात एकच कोर्स शिकवला जातो, त्यामुळे तुमच्या सोयीनुसार निवड करा. आमच्या यादीतील 77 केंद्रांपैकी सर्वाधिक केंद्रे महाराष्ट्र (13), गुजरात (7) आणि बिहार (6) या राज्यांमध्ये आहेत. बहुतेक केंद्रे ऑक्टोबर–फेब्रुवारी या काळात सर्वात आरामदायक असतात: मैदानी भागात उन्हाळा खूप कडक असतो आणि अनेक हॉलमध्ये एसी नसतो.

• आधी हंगाम पाहा. पहिल्या कोर्ससाठी थंड, कोरडे महिने निवडा. हिमालयातील केंद्रे वसंत आणि शरद ऋतूत चांगली असतात; बाकी बहुतेक केंद्रे हिवाळ्यात सर्वात चांगली.
• अंतर. घरापासून काही तासांवर असलेले केंद्र असेल, तर पोहोचण्याचा दिवस आणि परतीचा प्रवास सोपा जातो. पाहा: पुण्याजवळ ध्यान रिट्रीट, दिल्लीजवळ किंवा बेंगळुरूजवळ.
• खोल्या. काही केंद्रांमध्ये अटॅच्ड बाथरूम असलेल्या स्वतंत्र खोल्या असतात; काहींमध्ये शेअरिंगच्या खोल्या किंवा डॉर्मिटरी. केंद्राच्या स्वतःच्या पेजवर हे दिलेले असते.
• भाषा. रेकॉर्ड केलेल्या सूचना अनेक भाषांमध्ये उपलब्ध आहेत. तुम्ही निवडलेल्या कोर्समध्ये तुमची भाषा आहे का, ते तपासा.

प्रत्येक केंद्राचे सर्वात चांगले महिने आणि जवळचा विमानतळ भारतातील विपश्यना आणि ध्यान रिट्रीट या पानावर पाहा, किंवा राज्यानुसार शोधा, उदा. महाराष्ट्र आणि उत्तर प्रदेश.

• 10 दिवसांसाठी सैल, सभ्य कपडे (कपडे धुण्याची सोय मर्यादित असते), आणि पहाटेच्या थंडीसाठी उबदार शाल किंवा एक-दोन जादा कपडे.
• एक छोटा टॉर्च, फोनव्यतिरिक्त गजराचे घड्याळ, आणि हॉलमध्ये ये-जा करताना सहज काढता-घालता येतील अशा चपला.
• तुम्ही घेत असलेली औषधे त्यांच्या मूळ पाकिटात, आणि पुन्हा भरता येईल अशी पाण्याची बाटली.
• खोली शेअर करणार असाल तर इअरप्लग. मौल्यवान वस्तू आणि पुस्तके घरीच ठेवा.

आमच्या पॅकिंग गाईडमध्ये (इंग्रजीत) प्रत्येक प्रकारच्या रिट्रीटनुसार आणि हंगामानुसार अधिक तपशील आहे.